ماهی های تون، انواع و زیستگاه؛ تحلیل اکولوژی، مدیریت شیلات و پایداری ذخایر

ماهی تون یکی از مهم‌ترین گونه‌های ماهی از نظر اقتصادی است و نقش مهمی در ترکیب غذایی و تغذیه انسان دارد. آن‌ها به عنوان شکارچیان رأس هرم غذایی، اکوسیستم دریایی را سالم و متعادل نگه می‌دارند. هم عوامل طبیعی و هم عوامل انسانی بر وضعیت این منبع مهم دریایی و زیستگاه‌های آن تأثیرگذارند. مطالعات زیادی در ارتباط با چگونگی اهمیت ماهی تون و روش‌های بهره‌برداری و مدیریت ماهیگیری آن‌ها وجود دارد.

بر اساس تحقیقات انجام‌شده در Web of Science از میان اطلاعات جمع‌آوری‌شده بین سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۹ که با استفاده از نرم‌افزار تحلیلی CiteSpace تجزیه و تحلیل شدند و بررسی مقدار انتشار آن‌ها توسط کشورهای فعال، مؤسسات، نویسندگان و مراجع مشترک، مشخص شد که تعداد مقالات تحقیقاتی بین‌المللی ماهی تون بین سال‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ به طور قابل‌توجهی افزایش یافته و منتشر شده است. محققان در این دوره به ۱۹ موضوع اصلی توجه بیشتری کردند، به‌ویژه: «صید بی‌رویه»، «صید جانبی»، «تغییر آب و هوا»، «آلودگی دریایی» و «مدیریت شیلات» که همگی خطرات و چالش‌های بالقوه‌ای را برای بقای ذخایر ماهیان تون به همراه داشته‌اند. تحقیقات آتی باید بر حل این چالش‌ها و ایجاد همکاری‌های بین‌المللی برای مدیریت صحیح جمعیت ماهی تون تأکید کند.

ویژگی‌های زیست‌شناختی و معرفی خانواده اسکامبریدها (Scombridae)

خانواده ماهی تون، بونیتو و ماکرل شامل بسیاری از مهم‌ترین و آشناترین ماهیان خوراکی اقیانوسی می‌شوند. این خانواده زیستی از ۵۱ گونه در ۱۵ جنس و دو زیرخانواده تشکیل شده است. همه گونه‌ها در زیرخانواده Scombridae قرار دارند، به‌جز شاه‌ماهی پروانه که تنها عضو زیرخانواده Gasterochismatinae به شمار می‌رود.

اسکامبریدها عموماً شکارچیان اقیانوس‌های آزاد هستند و در سرتاسر جهان در آب‌های گرمسیری و معتدل یافت می‌شوند. آن‌ها به دلیل بدنه هیدرودینامیک بسیار روان و باله‌های جمع‌شونده قادرند با سرعت بسیار بالا حرکت کنند. برخی از اعضای این خانواده، به‌ویژه ماهیان تون، به دلیل ویژگی گرم بودن یا خونگرم بودن (اندوترمی منطقه‌ای) قابل توجه هستند؛ این ویژگی ساختاری به آن‌ها کمک می‌کند تا سرعت، چابکی و سطح فعالیت بالایی در آب‌های سرد و عمیق داشته باشند. همچنین دارای مقدار زیادی عضله قرمز هستند که به آن‌ها اجازه می‌دهد نوع فعالیت شناگری خود را در دوره‌های طولانی بدون خستگی حفظ کنند. اسکامبریدهایی مانند ماهی تن زردپر می‌توانند به سرعت‌های بیش از ۲۲ کیلومتر در ساعت در آب برسند.

تاریخچه زندگی، روش‌های بهره‌برداری و ارزش اقتصادی صید

ماهی تن یک ماهی تجاری فوق‌العاده باارزش در بازارهای بین‌المللی است. به دلیل صید بی‌رویه، برخی از انواع مهم ماهی تون، مانند ماهی تون آبی‌باله و ماهی تون درشت‌چشم (Bigeye) در معرض تهدیدات جمعیتی قرار گرفته‌اند که این امر به طور چشمگیری بر جمعیت ماهی تون در اقیانوس اطلس و شمال غربی اقیانوس آرام تأثیر منفی گذاشته است.

همچنین مقادیر فزاینده‌ای از ماهی تون از طریق عملیاتی که ماهی‌های تون را در مجموعه‌های آبزی‌پروری در آب‌های طبیعی پرورش می‌دهند، وارد بازار مصرف می‌شود:

• در استرالیا، ماهی تون آبی جنوبی یکی از سه گونه ماهی تون آبی است که توسط ماهیگیران و پرورش‌دهندگان باسابقه در مزارع پرورشی دریایی نگهداری و پرواربندی می‌شود.
• خویشاوند نزدیک آن، یعنی ماهی تون آبی شمالی، برای توسعه صنایع پرورش ماهی تون در حوزه مدیترانه، آمریکای شمالی و ژاپن مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد.

میانگین صید ماهی تون سالانه به حدود سه هزار تن در برخی حوزه‌های شیلاتی می‌رسد و روش‌های مختلفی برای صید آن به کار گرفته می‌شود. یکی از شیوه‌ها استفاده از قلاب‌های طعمه‌دار است که بر روی رشته‌ای آویزان از ریسمانی خطی (لانگ‌لاین) که توسط یک سری شناور پشتیبانی می‌شود، قرار دارند. روش «پولینگ» (Pole and line) نیز با استفاده از یک قلاب طعمه‌دار متصل به یک رشته کوتاه و چوب صیادی انجام می‌پذیرد.

این روش‌ها منجر به افزایش علاقه به صید ماهی تون شد؛ به‌گونه‌ای که در سال ۱۹۷۹، زمانی که ماهی تون زردباله به فراوانی وجود داشت، ۱۱۵ فروند کشتی برای صید صنعتی مشغول به کار بودند. همچنین شکار ماهی تون به عنوان یک ورزش مورد توجه بسیار قرار گرفت؛ اتفاقی که موجب سرمایه‌گذاری سنگینی روی قایق‌ها و تجهیزات صیادی شد، تا اینکه در سال ۱۹۸۰ ماهی تن زردپر کمیاب شد و صنعت عملاً سقوط کرد. پس از آن، صیادان به سمت گونه‌های با ابعاد کوچک‌تر مانند باله زرد، چشم‌درشت و اسکیپ‌جک (هوور) سوق داده شدند که امروزه ماده اولیه اصلی در تولید محصولات غذایی باکیفیت نظیر کنسرو ماهی تون شیلتون را تشکیل می‌دهند.

ارزش تغذیه‌ای، جایگاه در بازار جهانی و مخاطرات صید جانبی

ماهیان تون نقش مهمی در شبکه‌های غذایی دریایی ایفا می‌کنند و تغییرات قابل توجهی را در اکوسیستم دریایی اعمال می‌نمایند. ماهی تون همچنین به طور کلی به عنوان یک غذای سالم و فراسودمند شناخته می‌شود؛ زیرا غنی از پروتئین با کیفیت بالا و اسیدهای چرب امگا ۳، مانند دوکوزاهگزانوئیک اسید (DHA) و ایکوزاپنتانوئیک اسید (EPA) و سایر مواد مغذی ضروری است که نقش حیاتی در پیشگیری و بهبود بیماری‌های قلبی-عروقی دارند. آن‌ها در سطح بین‌المللی به عنوان محصولات کنسروی، ساشیمی و سوشی خرید و فروش می‌شوند.

ماهی تون به دلیل توزیع گسترده، ذخایر و منابع غنی و ارزش اقتصادی بالا، به گونه‌ای غالب در بازارهای جهانی شیلات در ۸۵ کشور جهان تبدیل شده و ۶۱ درصد از کل صید وزنی دریاهای آزاد را به خود اختصاص داده است که این موضوع به یکی از دغدغه‌های اصلی برای مدیریت پایدار ماهی تون تبدیل شده است.

در این میان چالش‌های متعددی وجود دارد:

• ماهیگیری غیرقانونی (IUU): فعالیت‌های غیرمجاز برنامه‌های بازسازی ذخایر را با خطر جدی مواجه می‌کند.
• صید بی‌رویه و ناپایدار: موجب کاهش سریع جمعیت ذخایر ماهیان بالغ در سراسر جهان شده است.
• صید جانبی (Bycatch): کاربرد ادوات صیادی غیرتخصصی منجر به تلفات تصادفی و دورریز گونه‌های باارزش دریایی می‌شود.

اثرات تغییر اقلیم و آلودگی‌های زیست‌محیطی

تغییر اقلیم یکی دیگر از عوامل استرس‌زای قابل توجه در اکوسیستم‌های دریایی است و ذخایر ماهی تون نیز با تغییر آب و هوا به چالش کشیده شده‌اند. آلودگی محیط زیست در اکوسیستم‌های دریایی به طور گسترده‌ای توزیع شده است؛ به‌طوری‌که ماهی‌های تون در سراسر جهان در معرض جیوه، آلاینده‌های آلی پایدار و سایر آلاینده‌های مضر قرار دارند. میزان این آلاینده‌ها بسته به محل صید ماهی تون متفاوت است.

علاوه بر این، مسمومیت غذایی با هیستامین یکی از خطرات سلامتی بالقوه مرتبط با نگهداری غیراستاندارد ماهی تون است. مصرف بیش از حد گوشت تون حاوی این آلاینده‌ها ممکن است منجر به مشکلات سلامتی شود؛ بنابراین پایش و کنترل سطوح کیفی در فرآوری صنعتی و استانداردهای زنجیره تامین شیلتون برای ارزیابی سلامت مصرف‌کننده از طریق رژیم غذایی کاملاً ضروری است. اگرچه ماهی تون برای اکوسیستم دریایی و انسان اهمیت بالایی دارد، اما هر دو عامل طبیعی و انسانی بر منابع دریایی زنده تأثیر می‌گذارند. در طول چند دهه گذشته، دانشمندان تحقیقات زیادی برای حفظ معیشت و بهبود کارایی استفاده از ماهی تون انجام داده‌اند.

روش‌شناسی پژوهش‌های علم‌سنجی و قطب‌های صید و فرآوری در جهان

نرم‌افزار CiteSpace ابزار اصلی مورد استفاده برای کاوش و تجسم ادبیات علمی پایگاه Web of Science از سال ۲۰۰۴ بوده است. با استفاده از روش‌های ریاضی و محاسباتی، این نرم‌افزار می‌تواند مروری سیستماتیک از اطلاعات را به صورت بصری ارائه دهد. این روش توسط محققان در شیلات و سایر زمینه‌ها مانند پزشکی و علوم اجتماعی استفاده شده و می‌تواند به طور هوشمند اسناد مربوطه را در پایگاه داده جمع‌آوری کند، پیوندها و شبکه‌های دانش بین اسناد ارجاع‌شده و استنادشده را تجزیه و تحلیل نماید، قوانین جریان دانش را کشف کند و رابطه بین روند توسعه و ساختار علمی را نمایان سازد.

برترین کشورهای فعال در حوزه صید و بسته‌بندی ماهی تون

• اندونزی: در صدر صید ماهی تون جهان قرار دارد و ۱۲ درصد از کل صید ماهی تون در جهان را به خود اختصاص داده است. عمده ماهی تون اندونزی به بازارهای بین‌المللی صادر می‌شود.
• فیلیپین: ماهی تن بزرگ‌ترین کالای صادراتی این کشور است. فیلیپین پس از اندونزی به بزرگ‌ترین صادرکننده ماهی تن در آسیا و سومین تامین‌کننده صید ماهی تون در جهان (۷ درصد) تبدیل شده است.
• تایلند: بزرگ‌ترین قطب فرآوری و عملیات کنسرو ماهی تون در جهان بوده و تسلط کاملی بر بازار فرآوری و بسته‌بندی کنسرو ماهی تون دارد. دلیل شکاف بین نرخ صید و انتشارات علمی در این کشورها باید بیشتر مورد بررسی قرار گیرد تا عوامل مؤثر بر این اختلاف شناسایی شوند.

شیلات پایدار و وضعیت حفاظت از گونه‌های ماهیان تن

شیلات پایدار به حفظ ماهی کافی در اقیانوس‌ها و بقای جمعیت سالم ماهی تون کمک می‌کند. ماهی تون آبی‌باله به عنوان برترین شکارچی دریایی و بزرگ‌ترین گونه ماهی تون، نقش مهمی در حفظ تعادل اکوسیستم دریایی ایفا می‌کند. اگرچه ماهی تون باله آبی تنها کمتر از ۱۰ درصد از ذخایر زیست‌توده ماهی تون را شامل می‌شود، اما به دلیل تقاضای بازارهای جهانی ساشیمی، یکی از بالاترین ارزش‌های اقتصادی را داراست و همواره در بازارهای لوکس قیمت‌گذاری بالایی دارد.

صید بی‌رویه منجر به کاهش شدید جمعیت ماهی تون باله آبی شده است؛ به‌طوری‌که ۹۵ درصد ماهیان آبی اقیانوس آرام در دوران نوجوانی و پیش از بلوغ صید می‌شوند. زیست‌توده این جمعیت به کندی بهبود می‌یابد و این گونه توسط فهرست قرمز IUCN در معرض خطر اعلام شده است. صید بیش از حد باعث ایجاد استرس در زنجیره غذایی نیز شده است.

در این میان، آبزی‌پروری امکان تولید پایدار را فراهم کرده و ماهی تون آبی پرورشی به تدریج جایگزین صید وحشی شده است. علاوه بر ماهی تون آبی، ذخایر ماهی تون درشت‌چشم و زردپر (گیدر) نیز در برخی نقاط جهان بیش از حد صید شده‌اند و افزایش آلودگی‌های دریایی نیز چالش‌های کیفی بیشتری را به وجود آورده است.

چرا اقیانوس‌ها و زنجیره غذایی انسان به ماهی تون نیاز دارند؟

ماهی تون برای داشتن یک اکوسیستم اقیانوسی سالم عنصری حیاتی است:

• پمپ بیولوژیک مواد مغذی: ماهی تون در بالای زنجیره غذایی مانند یک دستگاه پمپ عمل کرده و مواد مغذی را به سطح دریا پمپاژ می‌کند؛ جایی که پلانکتون‌ها برای رشد به آن‌ها نیاز دارند تا از طریق فتوسنتز، اکسیژن تولید کرده و دی‌اکسید کربن هوا را جذب کنند.
• ترسیب کربن آبی (Blue Carbon): ماهیان تن بزرگ اندام به عنوان منابع غرق‌شده کربن آبی عمل می‌کنند؛ لاشه آن‌ها پس از مرگ به اعماق اقیانوس سقوط کرده و کربن ذخیره‌شده در بافت‌هایشان برای سده‌ها در اعماق بستر دریا باقی می‌ماند و محبوس می‌شود.
• امنیت غذایی و اقتصاد معیشتی: ماهی تون از نظر تجاری باارزش‌ترین ماهی جهان است. آن‌ها بخش مهمی از سیستم غذایی هستند که پروتئین مورد نیاز جوامع محلی را فراهم کرده و مواد اولیه فروشگاه‌ها و صنایع کنسرو را تأمین می‌نمایند. با این حال، دست‌کم یک‌سوم گونه‌های ماهی تون با روش‌های غیرقانونی صید می‌شوند و تا زمانی که اقدام مدیریتی قاطعی انجام نشود، این نقش حیاتی اکولوژیک به خطر خواهد افتاد.

• ارزیابی سلامت ذخایر با رویکرد بازگشت به زیست‌شناسی (WWF)

  صندوق جهانی طبیعت (WWF) استفاده از نسبت تجدیدپذیری ذخایر تخم‌ریزی (SSB) را برای اندازه‌گیری سلامت جمعیت ماهی تون توصیه می‌کند. نسبت SSB نشان می‌دهد که چه تعداد ماهی تون فعال در تولید مثل در جمعیت فعلی در مقایسه با جمعیت طبیعی و اولیه باقی مانده است. این شاخص یک معیار قدرتمند است؛ زیرا وضعیت جمعیت سالم را به عنوان خط پایه در نظر گرفته و به طور ویژه تعداد ماهیان بالغ و بزرگ را در ساختار جمعیت محاسبه می‌کند.

  • آستانه سلامت جمعیت: برای اینکه ذخایر ماهی تون در سطح سالمی باقی بمانند، زیست‌توده آن‌ها باید حداقل در سطح ۴۰ درصد از زیست‌توده اولیه ذخایر تخم‌ریزی (SSB) نگهداری یا بازسازی شود تا توان بازتولید طبیعی مختل نگردد.
  • وضعیت ۲۱ ذخیره ارزیابی‌شده در جهان:
    • ۴ ذخیره: بالاتر از هدف تعیین‌شده SSB قرار دارند.
    • ۳ ذخیره: تقریباً در مرز هدف قرار گرفته‌اند.
    • ۶ ذخیره: کاملاً زیر سطح هدف بوده و با خطر زوال روبرو هستند.
    • ۸ ذخیره: هنوز داده‌های کافی برای ارزیابی بر اساس این شاخص ندارند.

  رویکرد جامع «دریای ما» در مدیریت شیلات

  صندوق جهانی طبیعت (WWF) از دولت‌ها، سازمان‌های مدیریت شیلات منطقه‌ای ماهی تون (RFMOs)، تأمین‌کنندگان و خرده‌فروشان می‌خواهد تا رویکردی جامع برای مدیریت و تأمین پایدار ماهی تون اتخاذ کنند. با هدف دستیابی به اندازه جمعیت سالم و کاهش اثرات زیست‌محیطی و اجتماعی، نیاز فوری به نگاهی فراتر از گواهی‌های زنجیره تأمین و تجهیزات و بررسی وضعیت کلی ذخایر وجود دارد.

  سازمان‌های RFMO و دولت‌های عضو آن‌ها مسئول و پاسخگوی مدیریت پایدار در مناطق تحت صلاحیت خود هستند و تأمین‌کنندگان و خرده‌فروشان نیز نقش مهمی در هدایت بازار با استفاده از قدرت خرید مسئولانه ایفا می‌کنند.

چالش‌های پایداری و مدیریت اکولوژیک

صید جهانی گونه‌های تن به حدود ۴ تا ۵ میلیون تن در سال می‌رسد و روندی صعودی را از سال ۱۹۵۰ ثبت کرده است؛ با این وجود حداقل ۳۳ درصد از ذخایر این گونه‌ها در حال حاضر به طور ناپایدار صید می‌شوند. علاوه بر این، کوسه‌های در حال انقراض، پرندگان دریایی، لاک‌پشت‌ها و حتی پستانداران دریایی مانند دلفین‌ها در جریان صید غیرگزینشی به عنوان صید جانبی گرفتار شده و از بین می‌روند.

هر سه گونه ماهی تن آبی‌باله در معرض انقراض قرار دارند. اقدامات مدیریتی ناکارآمد و اجرای ناکافی مقررات توسط برخی سازمان‌های RFMO و دولت‌ها، باعث شده فشار مضاعفی بر جمعیت ماهی تون و اکوسیستم‌های دریایی وارد شود. حفظ جمعیت‌های بزرگ‌تر ماهی تون به اقیانوس‌ها اجازه می‌دهد در جذب کربن و تعدیل تغییرات اقلیمی نقشی مشابه سایر جانوران بزرگ اقیانوس ایفا کنند.

اکولوژی مهاجرت و اثرات گرمایش زمین بر کشورهای جزیره‌ای

تغییرات آب و هوایی باعث مهاجرت ماهیان تون می‌شود که می‌تواند پیامدهای اقتصادی ناگواری برای جزایر کوچک وابسته به شیلات به دنبال داشته باشد. ایالت‌های کوچک جزیره‌ای اقیانوس آرام برای تأمین غذا و ثبات اقتصادی به ماهیگیری تجاری متکی هستند؛ اما پژوهش‌ها نشان می‌دهد که گرمایش زمین ذخایر ماهی تن در اقیانوس آرام استوایی را به طور چشمگیری جابه‌جا می‌کند.

با گرم‌تر شدن آب‌های اقیانوس آرام، بخشی از ماهیان تون ناچار به مهاجرت به سمت آب‌های آزاد بین‌المللی و دور شدن از حوزه قضایی این جزایر خواهند شد. این دگرگونی‌ها سه گونه اصلی تجاری یعنی اسکیپ‌جک (هوور)، زردباله (گیدر) و چشم‌درشت را مستقیماً تحت تأثیر قرار می‌دهد.

کشورهای جزیره‌ای اقیانوس آرام مانند جزایر کوک و سرزمین‌هایی نظیر توکلائو، از شناورهای صیادی خارجی برای اعطای حق دسترسی به آب‌های سرزمینی خود مبالغی دریافت می‌کنند و درآمد عمومی آن‌ها به شدت به این منابع وابسته است. تحقیقات نشان می‌دهد که جابه‌جایی ذخایر ماهی تون می‌تواند درآمد سالانه دولت در برخی از این ایالت‌های کوچک را تا ۱۷ درصد کاهش دهد و به خدمات ضروری همچون بیمارستان‌ها، جاده‌ها و مدارس آسیب وارد کند.

پویایی اقلیم و جابجایی ذخایر در اقیانوس آرام

گونه‌های ماهی تون آبزیانی به شدت مهاجر هستند و در فواصل طولانی متناسب با شرایط دمایی و جریان‌های اقیانوسی حرکت می‌کنند. گونه‌های هوور، زردباله و چشم‌درشت عمدتاً در حوزه جزایر اقیانوس آرام پراکنده‌اند. در شرایط طبیعی، تمرکز این ذخایر سال به سال تحت پدیده‌های چرخه اقلیمی تغییر می‌کند:

• در سال‌های وقوع ال‌نینو، تمرکز ذخایر به سمت نواحی شرقی متمایل می‌شود.
• در سال‌های وقوع لانینا، غلظت ماهیان در بخش‌های غربی افزایش می‌یابد.

با این حال، تحت پدیده گرمایش جهانی پیش‌بینی می‌شود که این ذخایر به طور دائمی به سمت شرق، خارج از آب‌های انحصاری اقتصادی و به سمت دریاهای آزاد بین‌المللی منتقل شوند. گرمایش بیشتر آب‌های استوایی منجر به جابه‌جایی بزرگ «لبه آب گرم اقیانوس آرام غربی» (توده آبی با دمای پیوسته بالا) به سمت شرق و در نتیجه تغییر مکان زیستگاه‌های اصلی صید خواهد شد.

ایالت‌های جزیره‌ای در معرض خطر و چشم‌انداز آینده

صید در حوزه اقیانوس آرام غربی و مرکزی بیش از نیمی از کل ماهی تون جهان را تأمین می‌کند که بخش اعظم آن از آب‌های ده ایالت جزیره‌ای کوچک در حال توسعه به دست می‌آید. این ذخایر برای توسعه پایدار اقتصادی این کشورها نقشی حیاتی دارند و چندین دهه تحت توافق‌نامه‌های همکاری مشترک صیادی مدیریت شده‌اند. با این حال، تحلیل‌های زیست‌محیطی نشان می‌دهد که این منابع پایدار در معرض خطر قرار گرفته‌اند.

پیش‌بینی مدل‌های اقلیمی و راهکارهای مهار بحران

• یافته‌های تحقیقاتی تا سال ۲۰۵۰: مدل‌های شبیه‌سازی پیش‌بینی می‌کنند که تا سال ۲۰۵۰، زیست‌توده کل سه گونه اصلی ماهی تون در حوزه‌های قضایی ده کشور جزیره‌ای اقیانوس آرام به طور متوسط ۱۳ تا ۲۰ درصد کاهش خواهد یافت. در صورت کنترل انتشار گازهای گلخانه‌ای در سناریوهای پایین‌تر، این خسارات به حداقل می‌رسد.
• اقدامات ضروری: پایبندی به توافق‌نامه اقلیمی پاریس، کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای، ارتقای ابزارهای پایش ماهواره‌ای شیلات و مقابله ساختاریافته با صید غیرقانونی، تنها راهکارهای مؤثر برای مهار اختلال در مهاجرت ماهیان تون و حفظ امنیت غذایی و اقتصادی جوامع ساحلی به شمار می‌روند.